{"id":996,"date":"2022-05-09T07:10:00","date_gmt":"2022-05-09T07:10:00","guid":{"rendered":"https:\/\/piotrswitalski.com\/?p=996"},"modified":"2023-04-12T15:34:32","modified_gmt":"2023-04-12T15:34:32","slug":"sojusz-pokoju-i-socjalizmu-czyli-zelazny-uscisk-imperatora","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/piotrswitalski.com\/?p=996","title":{"rendered":"Sojusz pokoju i socjalizmu, czyli \u017celazny u\u015bcisk imperatora"},"content":{"rendered":"\n
Kontynuuj\u0105c historyczny ekskurs w czasy minione, opiszemy dzi\u015b militarno-polityczny wymiar tzw. solidaryzmu klasowego, czyli funkcjonowanie obozu pa\u0144stw socjalistycznych jako bloku wojskowego.<\/p>\n\n\n\n
Instrumentem sprawowania kontroli przez ZSRR polityk bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stw satelickich by\u0142 Uk\u0142ad Warszawski. Zawarto go (jako Uk\u0142ad o Przyja\u017ani, Wsp\u00f3\u0142pracy i Pomocy Wzajemnej) w maju 1955 r. Stanowi\u0142 propagandowo reakcj\u0119 na w\u0142\u0105czenie RFN w szeregi NATO. Cz\u0142onkami za\u0142o\u017cycielami by\u0142y ZSRR, Polska, Czechos\u0142owacja, W\u0119gry, Rumunia, Bu\u0142garia, a tak\u017ce Albania (opu\u015bci\u0142a sojusz w 1968 r.). NRD doszlusowa\u0142a w 1956 r., ale nie dotrwa\u0142a do ko\u0144ca \u017cywota Sojuszu (opu\u015bci\u0142a struktury wojskowe we wrze\u015bniu 1990 r.).
By\u0142 Uk\u0142ad Warszawski elementem kontroli ze strony radzieckiego imperium nad europejskimi satelitami. Jednym z wielu, i nie najwa\u017cniejszym. Do jego powo\u0142ania sowiecka hegemonia w wymiarze polityczno-wojskowym odbywa\u0142a si\u0119 z pomoc\u0105 mechanizm\u00f3w dwustronnych. <\/p>\n\n\n\n
Uk\u0142ad Warszawski wygl\u0105da\u0142 pocz\u0105tkowo jako tw\u00f3r ledwo papierowy, kt\u00f3ry mia\u0142 nadawa\u0107 cechy wielostronnego sojuszu totalnej zale\u017cno\u015bci europejskich pa\u0144stw socjalistycznych (w sprawach bezpiecze\u0144stwa i nie tylko) od ZSRR. Wszystkie armie pa\u0144stw sojuszniczych by\u0142y operacyjnie podporz\u0105dkowane dow\u00f3dztwu sowieckiemu. W czasie wojny mia\u0142y by\u0107 integralnym elementem radzieckich ugrupowa\u0144 frontowych. Umowy i porozumienia dwustronne w sferze wojskowej mia\u0142y charakter spisu obowi\u0105zk\u00f3w ze strony satelit\u00f3w wobec \u201ewielkiego brata\u201d. Dopiero w 1969 r. przyj\u0119to Statut Zjednoczonych Si\u0142 Zbrojnych. A w 1979 r. odnowiono go rozszerzaj\u0105c ustalone zasady funkcjonowania dow\u00f3dztwa na czas wojny (Rumunia nigdy zasad dzia\u0142ania organ\u00f3w dow\u00f3dczych w czasie wojny formalnie nie ratyfikowa\u0142a). <\/p>\n\n\n\n
Zjednoczone Dow\u00f3dztwo funkcjonowa\u0142o na prawach jednego z kilkunastu zarz\u0105d\u00f3w sowieckiego sztabu generalnego. Funkcje dow\u00f3dcze sprawowali wy\u0142\u0105cznie Rosjanie. Delegowani do sztabu oficerowie pozosta\u0142ych pa\u0144stw UW nie stanowili wi\u0119cej ni\u017c 20 procent personelu Sztabu Zjednoczonego Dow\u00f3dztwa. A w czasie wojny radzieccy genera\u0142owie dowodziliby sojuszniczymi jednostkami bezpo\u015brednio, bez ogl\u0105dania si\u0119 na narodowe czy sojusznicze struktury.
W czasie wojny Ludowe Wojsko Polskie mia\u0142o wystawi\u0107 trzy armie og\u00f3lnowojskowe oraz armi\u0119 lotnicz\u0105. W ramach tzw. frontu polskiego (nadmorskiego) mia\u0142y one ruszy\u0107 na Dani\u0119, p\u00f3\u0142nocne Niemcy i Holandi\u0119. Od po\u0142owy lat osiemdziesi\u0105tych XX wieku Polska zobowi\u0105zana by\u0142a wydziela\u0107 na czas wojny pi\u0119\u0107 dywizji pancernych, jedena\u015bcie dywizji zmechanizowanych (w tym trzy rezerwowe) i dwie brygady desantowe oraz trzy dywizje lotnicze.
W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku zbudowano w ramach UW jednolity system obrony powietrznej \u0142\u0105cz\u0105cy narodowe systemy pa\u0144stw-cz\u0142onk\u00f3w. Zak\u0142ada\u0142 on wsp\u00f3lny monitoring przestrzeni powietrznej, rozbudowan\u0105 sie\u0107 radiolokacji i \u0142\u0105czno\u015bci, i odpowiednie rozmieszczenie system\u00f3w rakietowych i samolot\u00f3w przechwytuj\u0105cych. W Polsce rozlokowano kilkadziesi\u0105t dywizjon\u00f3w rakiet do zwalczania cel\u00f3w powietrznych.
Z racji cz\u0142onkostwa w UW Polska musia\u0142a przyj\u0105\u0107 na w\u0142asnym terytorium nie tylko wojska radzieckie (nasze w\u0142asne traktowano jako wystarczaj\u0105ce jedynie dla os\u0142ony p\u00f3\u0142nocnej flanki g\u0142\u00f3wnego rzutu wojsk sowieckich), ale tak\u017ce bro\u0144 j\u0105drow\u0105. \u0141\u0105cznie poza granicami ZSRR utrzymywano ponad 20 magazyn\u00f3w z broni\u0105 j\u0105drow\u0105. W Polsce w trzech radzieckich jednostkach (Templewo, Brze\u017anica, Podborsk) przechowywano g\u0142owice, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 wydane polskim jednostkom rakietowym (uzbrojonym w systemy Elbrus i Luna) i lotniczym (samoloty Su-22). \u0141\u0105cznie by\u0142o to 178 \u0142adunk\u00f3w w postaci g\u0142owic i bomb. Decyzje o ich wydaniu mog\u0142o podj\u0105\u0107 tylko Dow\u00f3dztwo Zjednoczonych Si\u0142 Zbrojnych UW. Oczywi\u015bcie P\u00f3\u0142nocna Grupa Wojsk Radzieckich posiada\u0142a na naszym terytorium bro\u0144 j\u0105drow\u0105 do wy\u0142\u0105cznie w\u0142asnej dyspozycji (Szprotawa, Bagicz i inne lokalizacje).
Mia\u0142 Uk\u0142ad Warszawski sw\u00f3j wymiar polityczny. Zetkn\u0105\u0142em si\u0119 z jego funkcjonowaniem osobi\u015bcie, cho\u0107 ju\u017c w schy\u0142kowym okresie istnienia UW. Multilateralna dyplomacja w jego ramach mia\u0142a oczywi\u015bcie swoje niepowtarzalne cechy.<\/p>\n\n\n\n
Odbywa\u0142y si\u0119 regularnie sesje Doradczego Komitetu Politycznego (z udzia\u0142em pierwszych sekretarzy partii komunistycznych pa\u0144stw UW), Komitetu Ministr\u00f3w Spraw Zagranicznych. Formu\u0142owa\u0142y one wsp\u00f3lne stanowisko pa\u0144stw sojuszu w najistotniejszych kwestiach bezpiecze\u0144stwa europejskiego (i nie tylko). To w\u0142a\u015bnie forum UW wykorzystywano do prezentacji wa\u017cnych inicjatyw politycznych, jak cho\u0107by w sprawie og\u00f3lnoeuropejskiej konferencji wsp\u00f3\u0142pracy i bezpiecze\u0144stwa (1969 r.), czy rozbrojenia konwencjonalnego w Europie (1986 r.).
By\u0142 UW niew\u0105tpliwie od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych poletkiem rozwijania aktywno\u015bci dyplomatycznej pa\u0144stw satelickich. NRD pr\u00f3bowa\u0142a na jego forum przekonywa\u0107 sojusznik\u00f3w do w\u0142asnej wizji uregulowania problemu niemieckiego (uznania jej przez Zach\u00f3d). Polska kontratakowa\u0142a forsuj\u0105c wizj\u0119 w\u0142asn\u0105 (uznanie polskich granic zachodnich przez RFN przed normalizacj\u0105 stosunk\u00f3w dwustronnych z pa\u0144stwami socjalistycznymi). Rumunia pokazywa\u0142a swoj\u0105 odmienno\u015b\u0107 (niezgoda na rozerwanie stosunk\u00f3w dyplomatycznych z Izraelem i na pot\u0119pienie go po wojnie 1967 r.), a czasem (ale za zamkni\u0119tymi drzwiami) farysowsk\u0105 wr\u0119cz brawur\u0119.
W epoce gorbaczowowskiej mo\u017cna by\u0142o odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce podstawowym celem polityki sowieckiej by\u0142o wykorzystywanie Uk\u0142adu do utrzymywania jako takiej sp\u00f3jno\u015bci wsp\u00f3lnoty, w kt\u00f3rej coraz bardziej uwidacznia\u0142y si\u0119 p\u0119kni\u0119cia. Sojusznicy zacz\u0119li si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0107 wtedy m.in. w ocenie polityki Gorbaczowa (W\u0119gry i z czasem Polska zajmowa\u0142y pe\u0142ne \u017cyczliwo\u015bci stanowisko, Rumunia czy NRD patrzy\u0142y na pierestrojk\u0119 z coraz wi\u0119kszym strachem). Dzieli\u0142a te\u017c sojusznik\u00f3w coraz bardziej polityka zagraniczna Gorbaczowa (W\u0119gry i Polska chcia\u0142y j\u0105 wykorzysta\u0107 do wi\u0119kszego otwierania si\u0119 na Zach\u00f3d). Ujawni\u0142y si\u0119 napi\u0119cia dwustronne (w\u0119giersko-rumu\u0144skie na tle sytuacji mniejszo\u015bci w\u0119gierskiej) czy polsko-niemieckie (sp\u00f3r o przebieg toru podej\u015bciowego do \u015awinouj\u015bcia).
Wszystkie dokumenty ko\u0144cowe posiedze\u0144 gremi\u00f3w politycznych UW by\u0142y negocjowane w oparciu o projekty przygotowywane w Moskwie. Rumuni, kiedy byli gospodarzami spotka\u0144 politycznych Uk\u0142adu, pr\u00f3bowali przedk\u0142ada\u0107 w\u0142asne dokumenty, ale zawsze pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie opowiada\u0142y si\u0119 za tym, aby prace redakcyjne prowadzone by\u0142y na gruncie projekt\u00f3w sowieckich. A Rumunom przychodzi\u0142o z gorycz\u0105 z tym si\u0119 godzi\u0107.
Polska, przynajmniej u schy\u0142ku istnienia bloku, spr\u00f3bowa\u0142a wnie\u015b\u0107 wy\u0142om w praktyk\u0119 przygotowywania projekt\u00f3w do negocjacji. Tak\u0105 pr\u00f3b\u0119 podj\u0119to ju\u017c przed posiedzeniem Doradczego Komitetu Politycznego w Warszawie w lipcu 1988 r. Chodzi\u0142o o to, aby projekt gospodarza by\u0142 rzeczywi\u015bcie naszego autorstwa, a jednocze\u015bnie nie nadzia\u0142 si\u0119 na kontr\u0119 w postaci kontrprojektu sowieckiego. Dyrektor Departamentu Studi\u00f3w i Programowania MSZ Jerzy M. Nowak, kt\u00f3ry mia\u0142 przewodniczy\u0107 z ramienia Polski roboczym negocjacjom nad dokumentem ko\u0144cowym szczytu warszawskiego, przekona\u0142 kierownictwo resortu, \u017ce powinni\u015bmy wyj\u015b\u0107 z w\u0142asnym projektem. Kr\u0119cili wszak\u017ce nosem koledzy z Departamentu ds. Relacji z ZSRR, kt\u00f3rzy odpowiadali za sprawy UW. Nowak poprosi\u0142 mnie o projekt tekstu. Napisa\u0142em dokument w dobrej wierze (jak mi si\u0119 wtedy wydawa\u0142o w zgodzie z duchem gorbaczowowskiego \u201ewsp\u00f3lnego europejskiego domu\u201d, a mo\u017ce nawet bardziej). Koledzy z departamentu terytorialnego nalegali wszak\u017ce, aby najpierw projekt pokaza\u0107 w Moskwie i aby to oni pojechali do Moskwy go przekaza\u0107. Nie zdziwi\u0142o mnie wi\u0119c, \u017ce kiedy po kilkunastu dniach otrzymali\u015bmy zwrotnie \u201epoprawiony\u201d tekst, by\u0142 s\u0142abym odbiciem naszych intencji. Zupe\u0142nie jakby do Moskwy one nie dotar\u0142y. Ale same negocjacje nad tekstem przed samym posiedzeniem by\u0142y dalekie od pozorowanych. Sp\u0119dzili\u015bmy w sporach kilkadziesi\u0105t \u0142adnych godzin.
Najwi\u0119ksze rozczarowanie przysz\u0142o jednak podczas wys\u0142uchiwania przem\u00f3wie\u0144 lider\u00f3w \u015bwiata komunistycznego ju\u017c na samej sesji plenarnej DKP. Tekst Jaruzelskiego roztacza\u0142 pos\u0119pn\u0105 wizj\u0119 sytuacji w Europie, odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do rosn\u0105cej agresji imperializmu (i rewan\u017cyzmu), straszy\u0142 konfrontacj\u0105. Niewiele r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 od tyrad Ceausescu czy Honeckera. A z pewno\u015bci\u0105 bardzo odbiega\u0142 od odpr\u0119\u017ceniowego tonu Gorbaczowa. Mia\u0142em wtedy koleg\u0119 w sztabie \u201espeechwriterskim\u201d Wies\u0142awa G\u00f3rnickiego, kt\u00f3ry odpowiada\u0142 za przygotowanie przem\u00f3wienia. \u201eCo si\u0119 dzieje? Z projektu przygotowanego w MSZ zosta\u0142y strz\u0119py\u201d – zapyta\u0142em. \u201eMia\u0142o by\u0107 tak, jak chcia\u0142 Florek (czytaj: minister obrony narodowej Florian Siwicki). Nie b\u0119dziemy teraz miesza\u0107 w g\u0142owie genera\u0142om\u201d \u2013 us\u0142ysza\u0142em.
W negocjacjach nad dokumentami politycznymi UW Sowieci przyjmowali wtedy rol\u0119 raczej rozjemcy. Oznaczali na pocz\u0105tku obrad wyra\u017anie czerwone linie w\u0142asnego stanowiska. I by\u0142y one raczej respektowane przez pozosta\u0142e pa\u0144stwa. \u201eTowarzysze radzieccy\u201d (zwani te\u017c w polskim gronie wtedy poufale \u201eRadzianami\u201d) skupiali si\u0119 wi\u0119c na mediowaniu i wyciszaniu spor\u00f3w. Kiedy polscy przedstawiciele, kt\u00f3rzy przewodniczyli negocjacjom przed szczytem UW w 1988 r. pr\u00f3bowali przed\u0142o\u017cy\u0107 kompromis np. w sporach w\u0119giersko-rumu\u0144skich, Rosjanie woleli, aby jednak rozstrzyga\u0107 sp\u00f3r przy ich udziale.
Polityczny pocz\u0105tek ko\u0144ca Uk\u0142adu Warszawskiego widzia\u0142em ju\u017c w grudniu 1988 r. Rumuni zwo\u0142ali wtedy do Bukaresztu piln\u0105 narad\u0119 w zwi\u0105zku z dobiegaj\u0105cym ko\u0144ca spotkaniem przegl\u0105dowym KBWE we Wiedniu. Przy wsparciu NRD i Czechos\u0142owacji wprost prosili sojusznik\u00f3w, a ju\u017c ZSRR szczeg\u00f3lnie, o zablokowanie projektu dokumentu ko\u0144cowego spotkania wiede\u0144skiego z powodu postanowie\u0144 dotycz\u0105cych praw cz\u0142owieka i kontakt\u00f3w mi\u0119dzyludzkich. Lodowat\u0105 atmosfer\u0119 spotkania pot\u0119gowa\u0142 jeszcze katastroficzny wygl\u0105d Bukaresztu. Kilkunastostopniowy mr\u00f3z, ciemno\u015bci, puste ulice, puste p\u00f3\u0142ki. Sowieci po raz pierwszy odm\u00f3wili. \u201eJe\u015bli macie problem, musicie zg\u0142osi\u0107 go sami\u201d. Frustracja Rumun\u00f3w by\u0142a nieziemska. W godzin\u0119 po zako\u0144czonym fiaskiem spotkaniu, wy\u0142\u0105czono nam w hotelu ogrzewanie (a samolot powrotny startowa\u0142 dopiero nast\u0119pnego dnia).<\/p>\n\n\n\n
Po powo\u0142aniu w Polsce pierwszego niekomunistycznego rz\u0105du, musia\u0142 zmieni\u0107 si\u0119 spos\u00f3b prowadzenia dyskusji politycznych w ramach UW. Minister Skubiszewski zd\u0105\u017cy\u0142 by\u0107 jeszcze gospodarzem posiedzenia Komitetu Ministr\u00f3w Spraw Zagranicznych Uk\u0142adu w pa\u017adzierniku 1989 r. Z debat musia\u0142 znikn\u0105\u0107 ideologiczny sztafa\u017c. A negocjacje sta\u0107 si\u0119 bardziej partnerskie.
Uk\u0142ad Warszawski nigdy nie dorobi\u0142 si\u0119 w\u0142asnego sekretariatu. Pojawi\u0142 si\u0119 taki pomys\u0142 w ostatnich latach jego funkcjonowania, ale rozwi\u0105zano Uk\u0142ad szybciej ni\u017c powo\u0142ano by taki sekretariat. Przygotowywa\u0142 od strony technicznej prace organ\u00f3w politycznych zesp\u00f3\u0142 pracownik\u00f3w MSZ ZSRR. Nie funkcjonowa\u0142o sta\u0142e gremium polityczne o charakterze roboczym (w sk\u0142adzie ambasadorskim). Kilka lat przed rozwi\u0105zaniem powo\u0142ano co prawda Grup\u0119 Wzajemnej Informacji Bie\u017c\u0105cej, ale pozostawa\u0142a ona bez wi\u0119kszego znaczenia.<\/p>\n\n\n\n
Uk\u0142ad Warszawski, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 uk\u0142adem obrony zbiorowej, nigdy w tym celu u\u017cyty nie zosta\u0142. By\u0142 za\u015b u\u017cywany do pacyfikacji wymykaj\u0105cych si\u0119 spod kontroli cz\u0142onk\u00f3w sojuszu b\u0105d\u017a do siania strachu przed sowieck\u0105 interwencj\u0105. <\/p>\n\n\n\n
Proletariacki internacjonalizm jako doktryna solidarystyczna zacz\u0105\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 dla uzasadniania interwencji zbrojnych w pa\u0144stwach socjalistycznych w celu zapobie\u017cenia ich emancypacji. Tak zrodzi\u0142a si\u0119 doktryna Bre\u017cniewa. O niej za tydzie\u0144.
Niechlubn\u0105 tradycj\u0119 wykorzystywania struktur sojuszniczych do pacyfikacji protest\u00f3w i zamieszek wewn\u0119trznych kontynuuje wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie Organizacja Uk\u0142adu o Bezpiecze\u0144stwie Zbiorowym. Na wniosek wyra\u017anie spanikowanego prezydenta Kazachstanu wys\u0142a\u0142a ona w 2022 r. kontyngent si\u0142 rosyjskich (i innych: bia\u0142oruskich, kirgiskich i arme\u0144skich \u2013 dla podtrzymania fikcji o zbiorowym dzia\u0142aniu) dla ochrony obiekt\u00f3w pa\u0144stwowych, a przede wszystkim jako sygna\u0142, \u017ce gdzie, jak gdzie, ale w Kazachstanie \u017cadnej zmiany w\u0142adzy bez aprobaty Rosji nie b\u0119dzie. Nihil novi<\/em>: hegemonia sub specie<\/em> sojuszu.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
\nDelegacja polska na narad\u0119 DKP Uk\u0142adu Warszawskiego (Warszawa, lipiec 1988 r.). Ibi eram.<\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kontynuuj\u0105c historyczny ekskurs w czasy minione, opiszemy dzi\u015b militarno-polityczny wymiar tzw. solidaryzmu klasowego, czyli funkcjonowanie obozu pa\u0144stw socjalistycznych jako bloku wojskowego. Instrumentem sprawowania kontroli przez ZSRR polityk bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stw satelickich by\u0142 Uk\u0142ad Warszawski. Zawarto go…<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/IMG_3951.jpg?resize=538%2C324&ssl=1\")